အခြေခံဥပဒေ၏တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာအပိုင်းကို ပြင်ဆင်မည်ဆိုလျှင်

“ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကိုပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေမူကြမ်း”ကို နေ့စဉ်ထုတ်သတင်းစာများကနေ တဆင့် လေ့လာခွင့်ရခဲ့ပါတယ်။ ဥပဒေတို့မည်သည် ၄င်းတို့သက်ရောက်ရမဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာရှိတဲ့ တန်ဖိုး (Value) တွေကို စုစည်းထားတာဖြစ်တဲ့အတွက် ပြောင်းလဲလာတဲ့ ခေတ်အခြေအနေနဲ့  အများပြည်သူရဲ့လားရာတွေပေါ်မှာ မူတည်ပြီး ပြင်ဆင်ခြင်း ပယ်ဖျက်ခြင်း၊ ဖြည့်စွက်ခြင်းတွေ ပြုလုပ်ကြရတာ ထုံးစံပဲဖြစ်ပါတယ်။

သို့သော်လည်း “ပေါ့စေချင်လို့ကြောင်ရုပ်ထိုး ဆေးအတွက်နဲ့လေး” ဆိုသလို ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ အကျိုးဆက်ကို မျှော်တွေးပြီး ပြင်ဆင်လိုက်တဲ့ ပြင်ဆင်ချက်တွေဟာ ထွေးထင်ထားသလိုဖြစ်မလာပဲ နိုင်ငံအတွင်းက ပြည်သူတွေအပေါ် မလိုလားအပ်တဲ့ အနှုတ်သဘောဆောင်သော သက်ရောက်မှုတွေတော့ ဖြစ်မလာသင့်ပါဘူး။

အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ရေးဥပဒေမူကြမ်းပါ  တရားစီရင်ရေးဏ္ဍနဲ့ ပက်သက်ပြီး အနည်းငယ် ဆွေးနွေးတင်ပြလိုပါတယ်။ အတိအကျဆိုရရင်တော့ တရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းနဲ့ ပက်သက်တဲ့ ပြင်ဆင်ချက် အကြောင်းပဲဖြစ်ပါတယ်။

၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေရဲ့ ပုဒ်မ ၃၀၃ အရ ပြည်ထောင်စုတရားသူကြီးချုပ်နဲ့ ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးတွေရဲ့ ရာထူးသက်တမ်းဟာ အသက် ၇၀ ပြည့်သည်အထိ ဖြစ်ပြီး ပုဒ်မ ၃၁၂ အရ တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ် တရားသူကြီးချုပ်နဲ့ တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးတွေရဲ့ ရာထူးသက်တမ်းကတော့ အသက် ၆၅ နှစ်ဖြစ်ပါတယ်။ သို့သော်လည်း ပြင်ဆင်ချက် ဥပဒေမူကြမ်းသာ အတည်ဖြစ်ခဲ့ရင် အဲဒိတရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းဟာ အစိုးရအဖွဲ့နဲ့ ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တွေရဲ့ သက်တမ်းနဲ့ အတူတူ ငါးနှစ် ပဲဖြစ်ပါတော့မယ်။

တရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းနဲ့ ဒီမိုကရေစီ

တရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းနဲ့ ဒီမိုကရေစီစနစ် ဘယ်လိုဆက်စပ်မှုရှိတယ်ဆိုတာကို မဆွေးနွေးခင် ဒီမိုကရေစီ စနစ်အကောင်အထည်ဖေါ်တဲ့နေရာမှာ တရားရုံးတွေရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို အရင်ဆုံးဆွေးနွေးလိုပါတယ်။

ဒီမိုကရေစီစနစ်မှာ တရားရုံးတွေဟာ အပြစ်ရှိသူများကို အပြစ်ပေးခြင်း၊ အများပြည်သူများအကြား အငြင်းပွားမှုများကို ဖြေရှင်းခြင်းအလုပ်တွေတင်မကပါဘူး၊ အုပ်ချုပ်သူများက ဥပဒေကိုကျော်လွန်ဆောင်ရွက်ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံသားများ နစ်နာမှုမရှိရလေအောင်၊  လူများစုအကျိုးဖြစ်ထွန်းစေရေးအကြောင်းပြုပြီး  လူနည်းစုနဲ့ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ရသင့်ရထိုက်တဲ့ အခွင့်အရေးတွေ မဆုံးရှုံးရလေအောင် ကာကွယ်ပေးရတဲ့ နေရာတွေလည်းဖြစ်ပါတယ်။

            ပြည်သူတွေရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိရောက်စွာ ကာကွယ်ပေးဖို့အတွက် တရားစီရင်ရေးဟာ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေးတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးခံရမှု၊ စွက်ဖက်ခံရမှု ကင်းဖို့လိုပါတယ်။ အဲဒါဟာ လွတ်လပ်စွာတရားစီရင်ရေး (Judicial Independence) ပါပဲ။

            တရားသူကြီးတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ဒုတိယသက်တမ်းအတွက် ဥပဒေပြုအမတ်တွေနဲ့ အုပ်ချုပ်သူတွေရဲ့ သဘောကျမှု၊ မကျမှုတွေပေါ်မှာ မူတည်နေမယ်ဆိုရင် အစိုးရအဖွဲ့နဲ့၊ လွှတ်တော်ရဲ့ လိုလားချက်ကို ဆန့်ကျင်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ချနိုင်ဖို့မလွယ်ပါဘူး။

            အများပြည်သူကရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားတဲ့လူတွေနဲ့ ဖီလာဖြစ်တဲ့ စီရင်မှုတွေကို တရားရုံးတွေ ချမှတ်ဖို့ လိုလို့လား ဆိုပြီး တွေးမိကောင်း တွေးမိနိုင်ပါတယ်။ အဖြေကတော့ − တကယ် လိုအပ်ပါတယ်။

            ဒီမိုကရေစီဆိုတာ လူများစုကို လုပ်ချင်ရာလုပ်နိုင်အောင် ခွင့်ပြုထားတဲ့ စနစ်(ဝါ) လူများစုဝါဒ မဟုတ်ပါဘူး။ လူများစုရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ဖေါ်ဆောင်ရပါမယ်။ တစ်ဘက်ကလည်း လူနည်းစုရဲ့ ရပိုင်ခွင့်ကို ကာကွယ်ရပါတယ်။ လူနည်းစုရဲ့ အခွင့်အရေးကို ထိထိရောက်ရောက် ကာကွယ်ပေးနိုင်တဲ့ အဖွဲ့အစည်းဟာ တရားစီရင်ရေးပဲဖြစ်ပါတယ်။

ဘာဖြစ်လို့ပါလဲ

            လူများစုရဲ့ မဲဆန္ဒနဲအာဏာရလာတဲ့ အစိုးရအဖွဲ့နဲ့ ဥပဒေပြုအဖွဲ့တွေဟာ မိမိကို မဲဆန္ဒပေးလိုက်တဲ့ လူတွေရဲ့ အကျိုးအတွက် အင်တိုက်အားတိုက် ဆောင်ရွက်ရပါလိမ့်မယ်။ မဆောင်ရွက်နိုင်ရင် နောက်တစ်ကြိမ်ရွေးကောက်ပွဲမှာ အောင်မြင်ဖို့ အလားအလာနည်းပါလိမ့်မယ်။ သို့သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံမှာ လူများစုရဲ့ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဆောင်ရွက်ချက်တွေဟာ လူနည်းစုနဲ့ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ အခွင့်အရေးတွေကို ထိပါးတာမျိုးလေးတွေရှိတတ်ပါတယ်။

            ဥပမာလေးတစ်ခု စဉ်းစားကြည့်ကြပါစို့ ၊ မြို့လေးတစ်မြို့ရှိတယ်။ အဲဒိမှာနေထိုင်သူအများစုဟာ၊ ကုန်သည်၊ အလုပ်သမားနဲ့ စက်မှုလုပ်ငန်းတွေ လုပ်ကြတယ်။ သင်ကတော့ မြို့စွန်က ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက် ပိုင်လာတဲ့ လယ်ကွက်တွေမှာ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်တယ်။ မြို့တဲမှာ လူနေထူထပ်လာလို့ဆိုပြီး သင့်လယ်ကွက်တွေကို သိမ်းမယ်၊ မြို့ကွက်ဖေါ်မယ်။  ထိုက်သင့်တဲ့ လျှော်ကြေးမပေးဘူး။ 

မြို့သူမြို့သားတွေဟာ မြို့ထဲမှာ အထပ်မြင့်တိုက်တွေ ကုန်အကျခံမဆောက်လိုပဲ သင့်လယ်မြေတွေပေါ်မှာ စရိတ်စခ သက်သက်သာသာနဲ့ မြို့ကွက်အသစ်တည်လိုတယ်။ အဲဒိမြို့မှာ လူထူကရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားတဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးနဲ့၊ ကိုယ်စားလှယ် အမတ်တွေရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူတို့ဟာ သင့်အကျိုးစီးပွားကို ထိထိရောက်ရောက် ကာကွယ်ပေးနိုင်မယ်လို့ သင်ရာနှုံးပြည်မမျှော်လင့်နိုင်ပါဘူး။

 လူများစုလိုလားချက်ကို မလုပ်ပေးနိုင်ရင် နောက်တစ်ကြိမ်ပြန်လည် အရွေးခံရဖို့ မသေချာတော့တဲ့အတွက် အနည်းနဲ့အများဆိုသလို သင့်ရဲ့ အခွင့်အရေးတွေကို ထိပါးတဲ့ ဆောင်ရွက်ချက်တွေ လုပ်ကောင်း လုပ်နိုင်ပါတယ်။ သင့်ရဲ့ အခွင့်အရေးတွေအပေါ် ဥပဒေနဲ့မညီပဲ ထိပါးခံရပါပြီဆိုကြပါစို့။ သင်ဘာလုပ်မလဲ။

အဲဒိလိုဥပဒေနဲ့ မညီတဲ့ ဆောင်ရွက်ချက်တွေကနေ သင့်ရပိုင်ခွင့်တွေကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် တစ်ခုတည်းသော နည်းလမ်းက တရားရုံးမှာ တရားစွဲဆိုဖို့ပဲဖြစ်ပါတယ်။ ပုံမှန်ဆိုင်ရင်တော့ တရားသူကြီးတွေဟာ မြို့လူထုက ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားတာ မဟုတ်တဲ့အတွက် မြို့လူထု ကြိုက်နှစ်သက်ခြင်း၊ မကြိုက်နှစ်သာခြင်းကို အဓိကထားစရာမလိုပါဘူး။ တရားမျှတဖို့နဲ့ ဥပဒေနဲ့ အညီဖြစ်ဖို့ကို အဓိကထားပြီး သင့်ဘက်ကို အသာပေးတဲ့ ဆုံးဖြတ်မှုမျိုးလုပ်ပါလိမ့်မယ်။

သို့သော်လည်း တရားသူကြီးတွေရဲ့ ရာထူးဆက်လက်တည်မြဲရေး၊ နောက်ထပ်သက်တမ်းတစ်ခု မှာတရားသူကြီး ဆက်လုပ်ခွင့်ရရေးဟာ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးနဲ့၊ ကိုယ်စားလှယ်အမတ်ပေါ်မှာ မူတည်နေမယ်ဆိုရင်တော့ သင့်ရပိုင်ခွင့်တွေအတွက် မျှော်လင့်ချက်တွေ ဝေဝါးနေပြီလိုပဲ ဆိုရတော့မှာပါ။

ဒီမိုကရေစီစနစ်မှာ လူတိုင်း လူတိုင်းဟာ ဥပဒေနဲ့ မညီတဲ့ မည်သည့်ပြုလုပ်မှုကိုမှ မလုပ်သရွေ့ သူတို့ရဲ့ အခွင့်အရေးတွေကို ဘယ်လိုသောအကြောင့်မှ ထိပါးခံရခြင်းမရှိနိုင်ဆိုပြီး ရာနှုံးပြည့်ယုံကြည်စေရပါမယ်။

အဲဒိယုံကြည်မှုကို အာမခံပေးနိုင်တာ လွတ်လပ်တဲ့ တရားစီရင်ရေးစနစ်ပါပဲ။

            တရားသူကြီးတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ရာထူးသက်တမ်း ဆက်ဖို့အတွက် အစိုးရအဖွဲ့၊ ဥပဒေပြုအဖွဲ့တွေရဲ့ အလိုကျမှုတွေမလိုမှသာလျှင် အဲဒိအဖွဲ့တွေက ဥပဒေကိုကျော်လွန်လုပ်ဆောင်လာတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေကို ဆန့်ကျင်ပြီး ဥပဒေအတိုင်း စီရင်ဆုံးဖြတ်ရဲမှာဖြစ်ပါတယ်။

            အဲဒါကြောင့် ကမ္ဘာ့ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံကြီးတွေမှာ တရားသူကြီးတွေ၊ (အထူးသဖြင့် အဆင့်မြင့်တရားရုံးတွေက တရားသူကြီးတွေ) ရဲ့ သက်တမ်း (Tenure) ကို ဥပဒေပြုအဖွဲ့၊ အစိုးရအဖွဲ့တွေရဲ့ သက်တမ်းတွေနဲ့ သီးခြားကင်းလွတ်ပြီး အသက်အရွယ် (Age) ​ပေါ်မှာမူတည်သတ်မှတ်ကြပါတယ်။

ဥပမာအားဖြင့် အမေရိကန်နိုင်ငံ တရားရုံးချုပ်က တရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းဟာ တစ်သက်တာ (Life Tenure) ဖြစ်ပါတယ်။ ကနေဒါနိုင်ငံမှာ ၇၅ နှစ်အထိဖြစ်ပြီး၊ သြစတေရီးယားမှာတော့ အသက် ၇၀ အထိဖြစ်ပါတယ်။  ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအချို့ရဲ့ အမြင့်ဆုံးတရားရုံးက တရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းကို လေ့လာနိုင်အောင် ဇယားနဲ့ဖေါ်ပြထားပါတယ်။

            အဲဒိလိုမျိုး ရာထူးသက်တမ်းကို အာမခံပေးထားတဲ့မူသဘောကို Securtiy of  tenure လို့ခေါ်ပါတယ်။ ကုလသမဂ္ဂရဲ့ “လွတ်လပ်စွာတရားစီရင်ရေးနဲ့ပက်သက်တဲ့အခြေခံအချက်အလက်များ” (Basic Principles on the Independence of Judiciary) နဲ့ မြန်မာနိုင်ငံက ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးထားသော ဘေဂျင်းကြေငြာချက် လို့ခေါ်တဲ့ (Beijing Statement of Principles of the Independence of the Judiciary) တွေအပြင် လွတ်လပ်စွာတရားစီရင်ရေးနဲ့ ပက်သက်တဲ့ တစ်ခြားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသဘောတူညီချက်တွေ၊ ကြေငြာချက်တွေမှာလည်း တရားသူကြီးတွေရဲ့ ရထူးသက်တမ်းကို အာမခံချက်ပေးထားဖို့ ပါရှိပါတယ်။

လူအများစုရဲ့ ဆန္ဒ

မေးစရာပေါ်လာပါလိမ့်မယ်။  ဒီမိုကရေစီဆိုတာ လူများစုရဲ့ လိုလားချက်တွေနဲ့ လည်ပတ်နေတဲ့ ယန္တယားတစ်ခု ဖြစ်ပါလျှက်နဲ့ တရားရုံးတွေဟာ လူအများစုရဲ့ လိုလားချက်ကို ဆန့်ကျင်စီရင်တာဟာ လျှော်ကန်ပါရဲ့လား ဆိုပြီးတော့ပါ။  တစ်ကယ်တော့ ဒီမိုကရေစီစနစ်မှာ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး၊ တရားစီရင်ရေးအားလုံး ဟာ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အကျိုးကို ဖေါ်ဆောင်နေကြတာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တရားစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင်ရဲ့ဖေါ်ဆောင်ပုံဟာ ကျန်တဲ့ မဏ္ဍိုင်နှစ်ခုနဲ့တော့ အနည်းငယ် ကွဲပြားပါတယ်။

ကွဲပြားပုံ

အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး တွေဟာ လူအများစုရဲ့ ရွေးခြယ်တင်မြှောက်မှုကနေ ပေါက်ဖွားလာကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒိမဏ္ဍိုင်တွေအတွက် လူ့အဖွဲ့အစည်းဆိုတာ လူများစု(Majority) တွေတည်ရှိရာ နေရာဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒါကြောင့်လည်း လူအများစုရဲ့ လိုလားချက်တွေကို ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်းအားဖြင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အကျိုးကို ဖေါ်ဆောင်ပါတယ်။

တရားရုံးတွေအတွက်ကတော့ လူ့အဖွဲ့အစည်းဆိုတာ လူတစ်ဦးချင်း (Individual) ​တွေ ပေါင်းစုထားတဲ့ လူ့အသိုက်အမြုံဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒါကြောင့် မိမိရုံးရှေ့ကို ရောက်ရှိလာတဲ့ လူတစ်ဦးချင်းစီကို ဥပဒေနဲ့ အညီဖြစ်သော တရားမျှတမှု (Justice) ​တွေဆောင်ကျင်းပေးခြင်းအားဖြင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ကျိုးကို ဖေါ်ဆောင်ပါတယ်။

အဲဒိလို အခြေခံအမြင် ကွဲပြားခြားနားလို့လည်း တရားရုံးတွေရဲ့ဆောင်ရွက်ချက်တွေဟာ တစ်ခါတစ်ရံမှာ ကျန်တဲ့ မဏ္ဍိုင် နှစ်ခုရဲ့ လိုလားချက်တွေနဲ့ ဝိရောဓိအသွင် ဆောင်နေတတ်တာပါ။

 သာဓကအဖြစ်၂၀၁၄ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်မှာ ဖြစ်သွားတဲ့ မိုက်ကယ် ဘရောင်း (Michael Brown) ကိစ္စကိုပြချင်ပါတယ်။ စတိုးဆိုင်တစ်ခုကို ဖေါက်ထွင်းလာတဲ့ အမေရိကန်လူမည်း တစ်ဦးဖြစ်တဲ့ မိုက်ကယ်ဘရောင်းဆိုသူကို လူဖြူရဲအရာရှိတစ်ယောက်က တားဆီးရင်း သေနပ်နဲ့ပစ်တာ သေသွားခဲ့ပါတယ်။ ရဲအရာရှိရဲ့လုပ်ရပ်ကို မကျေနပ်လို့ ပြစ်ခတ်မှု ဖြစ်ပွားရာ ဖာဂူဆန်မြို့ (Furguson) တစ်မြို့လုံးသာမက တစ်ခြားမြို့တွေမှာပါ ဆူပူ ဆန္ဒပြမှုတွေဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ 

အဲဒိအချိန်မှာ သေနပ်နဲ့ ပစ်ခဲ့တဲ့ ရဲအရာရှိကို ဖမ်းဆီးအပြစ်ပေးလိုက်ရင် လူထူမကျေနပ်မှုတွေရဲ့ အရှိန် တန့်သွားပါမယ်။ သမ္မတကစလို့၊ အမတ်တွေ ပြည်သူတွေ တော်တော်များများက ရဲအရာရှိကို အပြစ်ကျစေချင်ခဲ့ပါတယ်။ သို့သော်လည်း စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတွေ လုပ်ပြီးတဲ့နောက် တရားစီရင်ရေးဂျူရီအဖွဲ့ (Grand Jury) ကနေ သေနပ်ဖြင့်ပစ်ခတ်ခဲ့သည့် ရာအရာရှိမှာအပြစ်မရှိ၊ တရားစွဲဆိုခြင်းမပြုနိုင်၊ ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါတယ်။ တစ်ကယ်လည်း လူဖြူအရာရှိရဲ့လုပ်ရပ်ဟာ အပြစ်မရှိခဲ့ပါဘူး။ လူတွေကတော့ ပိုမိုဒေါသထွက်ပြီး ဆူပူမှုတွေ အရှိန်ထပ်မြင့်သွားခဲ့ပါတယ်

။ အမေရိကန်သမ္မတနဲ့ ဖါဂူဆန်မြို့တော်ဝန်တို့သာ ဒီအမှုကို ဆုံးဖြတ်ရမယ်ဆိုရင် အဲဒိ ရဲအရာရှိကို အခုလို လွှတ်ပေးဖို့မလွယ်လှဘူးလို့ထင်ပါတယ်။ သို့သော်လည်း တရားရုံးဟာ သူ့ရှေ့ရောက်လာတဲ့ ရဲအရာရှိရဲ့ အခွင့်အရေး နဲ့ လူအများစုရဲ့ဆန္ဒတွေ ယှဉ်တဲ့ပွဲမှာ သူ့မှာတာဝန်ရှိတဲ့အတိုင်း လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ရပိုင်ခွင့် (Individual Rights) ကို ကာကွယ်ပေးခဲ့ပါတယ်။  ဒါဟာ ဒီမိုကရေစီတရားစီရင်ရေးရဲ့ အနှစ်သာရပါ။

ပြန်လှန်ထိန်းကြောင်းချင်းနှင့် တရားစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင်

            ဒီမိုကရေစီဆန်တဲ့ အခြေခံဥပဒေတစ်ခုရဲ့ အရေးကြီးဆုံးအနှစ်သာရဟာ အာဏာခွဲခြားကျင့်သုံးခြင်း Separation of Power ဖြစ်ပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး၊ တရားစီရင်ရေး အာဏာသုံးရပ်ကို ခွဲခြား ကျင့်သုံးခြင်းပါ။ ပြန်လှန်ထိန်းကြောင်းခြင်း Check and balance ဆိုတာကတော့ မဏ္ဍိုင်တစ်ခုဟာ မိမိကို အပ်နှင်းထားတဲ့ လုပ်ပိုင်ခွင့်ကို ပိုမိုကျင့်သုံးပြီး ပြည်သူတွေကို နှိပ်စက်ခြင်းမရှိရလေအောင် ကျန်တဲ့ မဏ္ဍိုင် နှစ်ခုက ထိန်းညှိထားစေတဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်ပဲဖြစ်ပါတယ်။ ပြန်လှန်ထိန်းကြောင်းခြင်းအရ တရားစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင်ရဲ့ တရားသူကြီးတွေကို ခန့်အပ်ဖို့နဲ့၊ အရည်အချင်းပျက်ယွင်းရင် ပြစ်တင်ရှုံ့ချပြီး ရာထူးကဖယ်ရှားဖို့ အုပ်ချုပ်ရေနဲ့ ဥပဒေပြုရေးက လုပ်ဆောင်ရပါတယ်။ တစ်ပြိုင်နက်ထဲမှာပါပဲ တစ်ရာစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင်အနေနဲ့လည်း  ပြန်လှန်ထိန်းကြောင်းမှုပြုရပါတယ်။

ဘယ်လိုထိန်းကြောင်းမှုပြုရသလဲ

            တရားစီရင်ရေးအရပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း လို့ခေါ်တဲ့ (Judicial Review) ဆိုတာရှိပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာပိုင်(Administrative Authorities) တွေရဲ့ တရားမျှတမှုကင်းတဲ့ ဆောင်ရွက်ချက်တွေနဲ့၊  ဥပဒေပြုအမတ်တွေက အခြေခံဥပဒေနဲ့ ကွဲလွဲပြီးပြုလုပ်ထားတဲ့ ဥပဒေတွေကို တည့်မတ်ပေးရတဲ့ အလုပ်ပါ။

            မြန်မာနိုင်ငံမှာ ၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေအရ ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်ဟာ အခြခံဥပဒေပါ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးတွေနဲ့ ပက်သက်လာရင် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာပိုင်တွေအပေါ်ကို စာချွန်တော် (၅) မျိုးဆင့်ထုတ်ပြီး  Judicial Review လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိပါတယ်။

 ပြီးခဲ့တဲ့ငါးနှစ်တာ ကာလအတွင်းမှာလည်း စာချွန်တော်အမျိုးမျိုး ဆင့်ထုတ်ခဲ့ပါတယ်။ တရားရုံးတင် တရားစွဲဆိုခြင်းမရှိပဲ  မြို့နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးရဲ့အမိန့်နဲ့  နိုင်ငံသားတစ်ယောက်ကို ထောင်ချခဲ့တဲ့ဖြစ်ရပ်တွေ၊ ပထမသတင်းပေးတိုင်ချက် (Frist Information Report) ဖွင့်ပေးဖို့ ငြင်းဆန်းခဲ့တဲ့ ရဲအရာရှိ ရဲ့လုပ်ဆောင်ချက်တွေ ကစလို့ အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းဆိုင်ရာတွေရဲ့ ထုံးနည်းမကျတဲ့ ဆောင်ရွက်​တွေအများအပြားကို ပယ်ဖျက်၊ ပြင်ဆင်၊ တည့်မတ်ပေးခဲ့တာတွေရှိခဲ့ပါတယ်။

            ဥပဒေပြုအမတ်တွေရဲ့လုပ်ဆောင်ချက်နဲ့ ပက်သက်ပြီး သုံးသပ်မှု (Judicial Review) လုပ်ဖို့ကတော့ ၂၀၀၈ခုနှစ်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးရဲ့ အခွင့်အာဏာပါ။

တရားသူကြီးသက်တမ်းနဲ့ Judicial Review

            စဉ်းစားကြည့်ကြပါစို့၊ ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးတစ်ယောက်ဟာ လက်ရှိအစိုးရအဖွဲ့နဲ့ သက်တမ်းအတူတူဖြစ်နေပြီး လက်ရှိအစိုးရဟာလည်း နောက်ရွေးကောက်ပွဲမှာ  အနိုင်ရဖို့သေချာသလောက်ရှိနေတယ် ဆိုရင် သူ့ရဲ့ နောက် ငါးနှစ်သက်တမ်းအတွက် လက်ရှိအစိုးရရဲ့ မူဝါဒတွေနဲ့ ဆန့်ကျင်ပြီး Judicial Review လုပ်ရတာဟာ ခက်ခဲတဲ့ကိစ္စဖြစ်သွားပါပြီ။ ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်ဟာ စာချွန်တော်တွေ ထုတ်ဆင့်ခွင့် အာဏာရှိနေသော်လည်း အခြေခံဥပဒေအရ ရရှိထားတဲ့ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးတွေကို ထိရောက်စွာ ကာကွယ်ပေးဖို့ ကတော့ မဖြစ်နိုင်တော့ပါဘူး။  အလားတူပါပဲ နောင်ရွေးကောက်ပွဲမှာ အနိုင်ရဖို့ အလားလာရှိတဲ့ နိုင်ငံရေးပါတီတွေရဲ့ အကျိုးစီးပွားတွေနဲ့ နှီးနွယ်နေတဲ့ အမှုအခင်းတွေမှာလည်း သက်ရောက်မှုတွေရှိလာနိုင်ပါတယ်။

အစိုးရအဖွဲ့၊ ဥပဒေပြုအဖွဲ့တွေရဲ့ သက်တမ်းနဲ့အတူ တရားသူကြီးများကို ခန့်အပ်သောနိုင်ငံများ

အစိုးရအဖွဲ့ ၊ ဥပဒေပြုအဖွဲ့တွေရဲ့ သက်တမ်းနဲ့အတူ တရားသူကြီးတွေကို ခန့်အပ်တဲ့ နိုင်ငံတွေ မရှိဘူးလားလို့ မေးရင် ရှိတယ်လို့ဖြေရပါလိမ့်။ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နဲ့ ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံလို့ခေါ်တဲ့ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မှာ အမြင့်ဆုံးတရားရုံးရဲ့တရားသူကြီးချုပ်နဲ့ တရားရုံးချုပ်တရားသူကြီးတွေရဲ့ သက်တမ်းဟာ လွှတ်တော်သက်တမ်းအတိုင်း ဖြစ်ပါတယ်။

 လွှတ်တော်သက်တမ်း ပြန်စတိုင်း တရားသူကြီးတွေကို ပြန်လည်ခန့်ထားခြင်း၊ ထပ်မံရွေးခြယ်ခြင်း တို့လုပ်ပါတယ်။ ကိုရီးယားပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံလို့ ခေါ်တဲ့ မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံရဲ့ အခြေခံဥပဒေမှာလည်း  တရားသူကြီးချုပ်ရဲ့ သက်တန်းဟာ နောက်ထပ်ရွေးခြယ်ခန့်အပ်ခြင်း မခံရလျှင် ငါးနှစ်ဖြစ်သည်လို့ပါရှိပါတယ်။ 

            အဲဒါတွေအပြင် ၁၉၇၄ ခုနှစ် အခြေခံဥပဒေရယ်လို့လူသိများကြတဲ့  ကျွန်တော်တို့မြန်မာနိုင်ငံမှာကျင့်သုံးခဲ့တဲ့ “ပြည်ထောင်စုဆိုရှယ်လစ်သမ္မတိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ” ပုဒ်မှ ၉၇ မှာလည်း “ပြည်သူ့တရားသူကြီးအဖွဲ့၏ သက်တမ်းသည် ပြည်သူ့လွှတ်တော်သက်တမ်းနှင့် အညီဖြစ်သည်” ဆိုပြီးပြဌာန်းထားပါတယ်။

            ဂျပန်နိုင်ငံမှာကတော့ဒီလိုပါ။ တရားသူကြီးချုပ်နဲ့ တရားရုံးချုပ်တရားသူကြီးတွေဟာ အသက် ၇၀ ပြည့်သည့်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခွင့်ရှိသော်လည်း ၁၀ နှစ်တစ်ကြိမ်လွှတ်တော်မှာ မဲခွဲပြီး သူတို့ကို ဆက်ခန့်သင့်၊ မခန့်သင့် လုပ်ပြီးနောက်ထပ် ၁၀ နှစ် ဆက်လက်ခန့်ထားပါတယ်။ အဲဒိ စနစ်ကြောင့် ဂျပန်တရားရုံးတွေဟာ နိုင်ငံရေးသမားကိုလွန်ဆန်ပြီး လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့အခွင့်အရေး (Individual Rights) ​တွေကို ထိထိရောက်ရောက် မကာကွယ်ပေးနိုင်တာဖြစ်တယ်လို့ ဝေဖန်မှုတွေခံနေရတာပါ။

            မည်သည့် စနစ်က ဒီမိုကရေစီပိုကျသလဲဆိုတာ ပိုင်းခြားနိုင်ဖို့တွက် သာဓကအချို့ ထုတ်ပြခြင်းသာဖြစ်ပါတယ်။

နိဂုံး

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ဆိုရရင်တော့ ၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေရဲ့ အချို့သောပြဌာန်းချက်တွေဟာ အငြင်းပွားဖွယ်ရာတွေ ဖြစ်ကောင်းဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ သို့သော်လည်း တရားသူကြီးတွေရဲ့ ရာထူးသက်တမ်း(Tenure) ကို အစိုးရအဖွဲ့နဲ့ လွှတ်တော်ရဲ့ သက်တမ်းပေါ် အခြေမခံပဲ အသက်အရွယ် (Age) အပေါ်အခြေခံ ပြီးသတ်မှတ်ထားတဲ့ ပြဌာန်းချက်ဟာတော့ဖြင့် မည်သည့် ပေတံဖြင့် တိုင်းတာသည် သည်ဖြစ်စေ ဒီမိုကရေစီစံနှုံး အပြည့်အဝရှိသော ပြဌာန်းချက်တစ်ခုဖြစ်တဲ့အတွက် ပြင်ဆင်ခြင်းငှာ မသင့်ဟု ဆွေးနွေးတင်ပြလိုက်ရပါတယ်ခင်ဗျာ။

ဇေယျာအေးချို

(ခေတ္တနာဂိုရာတက္ကသိုလ်)

ကိုးကား

၁။ Anja Seibert-Fohr and Lydia Friederike Müller, Judicial Independence in Transition, Beiträge Zum Ausländischen Öffentlichen Recht Und Völkerrecht (Heidelberg: Springer, 2012).

၂။ Shimon Shetreet and Jules Deschênes, Judicial Independence : The Contemporary Debate (Dordrecht, the Netherlands: M. Nijhoff, 1985).

၃။ Robert L. Maddex, Constitutions of the World, 3rd Edition (CQ Press, 2008).

၄။ John Rawls and Samuel Richard Freeman, Lectures on the History of Political Philosophy, (Belknap Press of Harvard University Press, 2008).